İyi insan, inanmadı diye cehenneme mi gider?

Aklına hiç şu soru geldi mi? Bir komşun var. Ömrü boyunca kimseyi kırmamış. Hastaya çorba götürmüş, sokaktaki kediyi doyurmuş, kimsenin hakkını yememiş. Ama inanmıyor. Ve içinden bir ses soruyor: Bu insan gerçekten cehenneme mi gidecek?

Önce şunu söyleyeyim: Bu, imansızlığın sorusu değil; merhametin sorusu. Üstelik yeni de değil. Bin dört yüz yıl önce bu soruyu Hazreti Âişe, radıyallahu anha, doğrudan Peygamberimize sordu; sallallahu aleyhi ve sellem.

Mekke'de İbn Cüd'ân adında bir adam vardı. Akrabasını gözetir, yoksulu doyururdu. Hazreti Âişe sordu: “Ey Allah'ın Resulü, bu yaptıkları ona fayda verir mi?”

Cevap şuydu: “Fayda vermez. Çünkü o, bir gün bile ‘Rabbim, hesap günü hatamı bağışla’ demedi.”

Bu cevabı aklında tut; içinde ince bir şey var. “Çünkü bilmiyordu” denmedi. “Çünkü bir gün bile dönüp istemedi” dendi. Şimdi bu cümleyi adım adım açacağım. Sonunda, umarım, hem aklın hem kalbin rahat edecek.

Kâfir: inanmayan mı, örten mi?

İşe kelimeden başlayalım. Kur'an “kâfir” der; biz bunu “inanmayan” diye çeviririz. Oysa bu kelimenin kökü “örtmek”tir. Kur'an bir ayette çiftçilerden de aynı kelimeyle söz eder; çünkü çiftçi tohumu toprakla örter. Demek ki kâfir, bir şeyin üstünü örten kişidir. Ve bir şeyi örtebilmek için, önce onu görmüş olman gerekir.

Kur'an'ı baştan sona taradık ve şuna baktık: Bu kelimenin karşısına hangi kelime konuyor? Altı ayette küfrün tam karşısında şükür duruyor. “Bana şükredin, nankörlük etmeyin.” “İster şükreden olsun, ister nankör.” Yani Kur'an'ın dilinde küfrün zıddı bilgi değil; teşekkür.

Bir şey daha. Kur'an'ın anlattığı ilk kâfir kim, biliyor musun? İblis. Peki İblis, Allah'ın varlığını inkâr mı ediyordu? Hayır. Allah azze ve celle ile konuştu. O'na “Rabbim” diye seslendi. “Beni ateşten yarattın” dedi. O'nun varlığından bir an bile şüphe etmedi. Onu kâfir yapan bilgisizlik değildi; büyüklenmesiydi.

Kur'an'ın çizdiği portreye de bak. “Dini yalanlayanı gördün mü?” diye sorar ve onu şöyle tarif eder: Yetimi itip kakan, yoksulu doyurmaya ön ayak olmayan kişi. Cehennemdekilere “Sizi buraya ne soktu?” diye sorulduğunda saydıkları şeylerden biri de şudur: “Yoksulu doyurmazdık.”

Demek ki Kur'an'ın anlattığı kâfir, bilmeyen insan değil; bildiği hâlde üstünü örten insan.

Cehennemin kapısındaki soru

Kur'an bunu açık bir şartla da söyler. Yine taradık: “Bilgi geldikten sonra”, “apaçık belli olduktan sonra” kaydı on yedi ayette geçiyor. Ayrılığa düşmek, yüz çevirmek hep bu kayıtla anılıyor. Dördünde sebebi de söylüyor: aralarındaki çekememezlik.

Sonra cehennemin kapısına baktık. Kur'an'da cehennem ehline soru sorulan yedi sahne bulduk. Yedisinde de soru aynı: Size bir elçi gelmedi mi? Ayetlerim size okunmadı mı? Ve hiçbir sahnede “hayır, gelmedi” diyen çıkmıyor. Cevaplar hep itiraf: Evet, geldi; biz yalanladık.

Çünkü kural baştan konmuş.

Peki o gün ne diyecekler? Kur'an onların cümlesini aynen aktarır.

Fark ettin mi? “Bilseydik” demiyorlar. “Dinleseydik” diyorlar. Büyük müfessir Fahreddin Râzî, rahimehullah, bu ayeti şöyle açıklar: Yani gerçeği arayan birinin dinleyişiyle dinleseydik. Eksik olan bilgi değildi; kulak vermekti.

Ya haber ulaşmadıysa?

O zaman haber hiç ulaşmayan ne olacak? Peygamberimiz bunu da anlatır: Kıyamet günü dört kişi mazeretini söyleyecek. Biri der ki: “Rabbim, bana hiçbir elçi gelmedi.” Bu mazeret dinlenir ve Allah onları orada ayrıca sınar.

Kural şudur: Peygamberimizi işitip de iman etmeyen sorumludur. Peki “işitmek” ne demek? İmam Gazâlî bunu dokuz yüz yıl önce yazdı. İnsanları üçe ayırdı. Peygamberimizin adını hiç duymayanlar; bunlar mazurdur. Onu doğru biçimde tanıyıp yüz çevirenler; bunlar sorumludur. Bir de üçüncü grup var: Çocukluğundan beri onun hakkında yalnız yalan ve kötü şeyler duyanlar. Gazâlî der ki: Bunlar da bana göre birinci grup gibidir; çünkü duydukları şey, insanı araştırmaya bile yöneltmez.

Bugün İslam'ı yalnız kötü haberlerden tanıyan milyonlarca insan var. Gazâlî'nin ölçüsüyle bakarsan, onların durumu da buna benzer.

Ahmed, Müsned 16301 · Müslim 153 · Gazâlî, Faysalü't-Tefrika

İki ihtimal var, üçüncüsü yok

Şimdi baştaki komşuna dönelim ve basit bir mantık kuralım. Gerçek ona ya açıkça ulaştı, ya ulaşmadı. Üçüncü bir ihtimal yok.

Ulaşmadıysa, bundan dolayı cezalandırılmaz. Kuralı az önce okuduk.

Ulaştıysa ve reddettiyse, bu artık masum bir bilgi eksikliği değildir. Gördüğü şeyi gururundan, rahatından ya da çevresinden çekindiği için örtmüştür. Bu bir dürüstlük meselesidir.

Bir örnek vereyim. Bir adam düşün; herkese iyi. Ama onu büyüten annesini bir kez bile aramıyor. Annesinden mektuplar geliyor; açmıyor. “Açarsam bir şey yapmam gerekir” diyor. Bu adama iyi insan der misin? “İyi yanları var” dersin. Ama en büyük hakkı çiğnediğini de bilirsin. Şunu da ekleyeyim: Adam annesinin öldüğüne gerçekten inandırılmışsa suçu yoktur. Suç, mektup geldiği hâlde açmamaktır.

Yani her yönüyle iyi olan, gerçeği açıkça gören, yine de reddeden ve sırf bu yüzden yanan biri yok. Ya gerçek ona açık değildi; o zaman mazereti var. Ya da açıktı ve örttü; o zaman her yönüyle iyi değil.

Komşunun hangisi olduğunu ise ne sen bilirsin, ne ben.

İyiliği boşa mı gitti?

Peki yaptığı iyilikler? Onlar boşa mı gitti? Hayır.

Peygamberimiz haber verir: Allah hiçbir iyilikte haksızlık etmez; inanmayanın iyiliklerinin karşılığı ona dünyada yedirilir. Yani o iyilik hesaba yazılıyor; yok sayılmıyor.

Ve kapı hiç kapanmaz. Sahabeden Hakîm bin Hizâm, radıyallahu anh, Müslüman olmadan önce o da tıpkı İbn Cüd'ân gibi sadaka verir, köle azat eder, akrabasını gözetirdi. Müslüman olunca sordu: “O eski iyiliklerim ne olacak?” Cevap: “Önceki bütün hayırlarınla birlikte Müslüman oldun.”

İki adam, aynı iyilikler. Biri hepsinin karşılığını dünyada aldı; öbürü hepsini yanında götürdü. Aradaki tek fark bir yöneliş. Baştaki cümleyi hatırla: Bir gün bile “Rabbim” demedi.

Müslim 2808 (hadiste “Allah için yaptığı iyilikler” kaydı vardır) · Buhârî 1436

Cennet bir ödül paketi değil

Burada bir yanlışımızı düzeltmemiz gerekiyor. Cenneti, iyi davranana verilen bir ödül paketi sanıyoruz. Oysa Kur'an'da cennetin özü Allah'a yakın olmaktır. Cehennemin özü de O'ndan uzak kalmak.

Şu inceliğe bak: Dünyada gerçeğin üstünü örten, ahirette perdenin arkasında kalıyor. Perdeyi çeken, kendisi.

Bir insan ömür boyu “Seni istemiyorum” dediyse, ona sonsuza kadar Allah'a yakınlık vermek, istemediği şeyi zorla vermek olurdu. O, seçtiğini alır. Dünyada bunun ne demek olduğu anlaşılmaz; çünkü inanmayan da güneşten, sevgiden, sağlıktan pay alır. Hepsi çekildiğinde geriye kalan şeyin adı cehennemdir.

Peki neden sonsuza kadar?

“Peki ama neden sonsuza kadar?” diyebilirsin. En zor soru bu; dürüst olayım. Râzî aynı soruyu kendisi sorar: Kısa bir ömürlük inkâra sonsuz ceza nasıl olur? Cevabı şudur: Ceza süreye değil, karara bakar. O kişi sonsuza kadar yaşasaydı da dönmeyecekti. Kur'an bunu haber verir: Geri gönderilseler, yine aynısını yaparlardı. Günahkâr müminin cezası ise biter; çünkü onun niyeti dönmekti.

Aklın buradan ötesini tamamlayamadığı yerde şu ayet yeter: Allah zerre kadar haksızlık etmez.

Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb (En'âm 160) · En'âm 28 · Nisâ 40

Yükü omzundan indir

Şimdi asıl söylemek istediğime geliyorum.

Bu soruyu sana sorduran şey ne? O iyi insana duyduğun şefkat. Peki o şefkati senin kalbine kim koydu?

Peygamberimiz buyurur: Allah rahmeti yüz parça yaptı. Doksan dokuzunu katında tuttu; yeryüzüne tek bir parça indirdi. Bütün yaratılmışlar birbirine o tek parçayla merhamet eder. At bile, yavrusuna basmamak için ayağını o merhametle kaldırır.

Senin komşuna duyduğun acıma, o tek parçanın içinden bir damla. Bir damlayla bu kadar üzülüyorsan, denizin sahibi ona senden daha mı az merhametli?

O hâlde yükü omzundan indir. Kimin nereye gideceğine sen karar vermeyeceksin. Âlimlerimiz açıkça söyler: Belli bir kişi hakkında Allah ile kulu arasına girilmez. Kural bellidir; kişi belli değildir.

Sana düşen başka bir şey. Belki o insan İslam'ı bugüne kadar hep çarpık duydu. Belki doğrusunu ilk kez senin ahlakında görecek. Ona iyi davran. Güzelce anlat. Ve onun için dua et.

Toparlayalım. Cehennem, inanmayan iyi insanın değil; gerçeği görüp üstünü örtenin sonudur. İyilik karşılıksız kalmaz. Cennet ise Allah'ı isteyenin yeridir. Ve o kapı, son nefese kadar açıktır.

Allah, arayan herkese yolunu göstersin. En doğrusunu Allah bilir.